سنووری بایۆلۆجیی تەمەنی مرۆڤ ١٩٤ ساڵە

توێژینەوەیەکی نوێ ئاماژە بەوە دەکات کە سنووری بایۆلۆجی تەمەنی مرۆڤ ١٩٤ ساڵە. مۆدێلێکی بیرکاری کە لە گۆڤاری npj Aging بڵاوکراوەتەوە، لێکۆڵینەوە لە داهاتوویەکی گریمانەیی دەکات کە تێیدا نەخۆشیە سەرەکیەکان و نیشانە باوەکانی پیربوونی خانەیی بە تەواوی بنبڕ کراون، بەڵام تێکچوونی جێنەتیكی سنوورێکی بەرز بۆ تەمەن دادەنێت. بازدانی سۆماتیکی و جیاوازیی ئەندامەکانی جەستە توێژەران سەرنجیان خستۆتە سەر بازدانی سۆماتیکی (Somatic Mutations) — واتە ئەو گۆڕانکاریە هەڕەمەکی و نەگوێزراوانەی DNA کە بەدرێژایی ژیان لە خانەکاندا کۆدەبنەوە. لە ئەنجامدا جیاوازیەکی بایۆلۆجی ڕوونیان لە نێوان ئەندامەکانی جەستەدا دۆزییەوە: • ئەندامە خۆنوێکەرەوەکان: وەک جگەر و پێست دەتوانن خانە تێکچووەکان بگۆڕنەوە و لە ڕووی تیۆرییەوە بۆ هەزاران ساڵ کار ببن.

• ئەندامە خۆنەنوێکەرەوەکان: خانەکانی مێشک و دڵ توانای دابەشبوونیان نیە. ئەم ئەندامە زیندەییانە وەک بەربەستێکی هەمیشەیی ڕەفتار دەکەن و هەڵە جێنەتیكیەکان لەخۆیاندا کۆدەکەنەوە تا ئەو کاتەی پەککەوتنیان مسۆگەر دەبێت. ئەنجامە ژمارەییەکانی مۆدێلەکە • بەبێ تێکچوونی جێنەتیکی: مۆدێلەکە دەریخست کە مرۆڤێک لە دۆخی بنەڕەتی و بەبێ پیربوون، تەمەنی مام ناوەندی دەگاتە ١,٧٥٩ ساڵ. • بە ڕەچاوکردنی بازدانی سۆماتیکی: تەمەنی مام ناوەند بە شێوەیەکی بەرچاو دادەبەزێت بۆ ١٥٦ ساڵ، و بەرزترین ئاستی سنووری بایۆلۆجیش لە نێوان ١٤٦ بۆ ١٩٤ ساڵدا دەبێت. هۆشداریەک بۆ داهاتووی پزیشکی ئەم تاقیکردنەوە تیۆرییە پێشبینیەک نیە بۆ درێژبوونەوەی خێرای تەمەنی مرۆڤ لەم نزیکانەدا، بەڵکو هۆشداریەکە بۆ زانستی پزیشکی داهاتوو. تەنانەت ئەگەر بایۆتەکنەلۆژیا بتوانێت پیربوونی خانەکان پێچەوانە بکاتەوە و نەخۆشیە درێژخایەنەکان چارەسەر بکات، زانایان هێشتا دەبێت ڕێگەچارەیەک بۆ کێشەی بنەڕەتی پووکانەوەی خۆبەخۆی DNA بدۆزنەوە بۆ ئەوەی بتوانن تەمەنی مرۆڤ لەم سنوورە خانەییە تێپەڕێنن.

سەرچاوە: Efimov, E., Fedotov, V., Malaev, L., Khrameeva, E. E., & Kriukov, D. (2026). Somatic mutations impose an entropic upper bound on human lifespan. npj Aging.

ئەحمەد بیردۆز