زۆربەی پڕۆگرامسازان هەرگیز ناوی "کێن ئایڤەرسن" (Ken Iverson)یان نەبیستووە.

بەڵام هەموو جارێک کە "سپرێدشیتێک" (وەک ئەکسڵ) بەکاردێنیت، یان کۆدێکی یەک دێڕی (One-liner) بە پایتۆن دەنووسیت، یان بە شێوازی (Array) بیر دەکەیتەوە، لە ڕاستیدا بیرۆکەکانی ئەو بەکاردێنیت.

ئەو شێوازی بیرکردنەوەمان بۆ کۆد گۆڕی، کەچی کەس باسی ناکات.

چیرۆکەکە بەم شێوەیەیە: ساڵی ١٩٥٧ـە. کێن ئایڤەرسن بێزارە. ئەو مامۆستایە لە زانکۆی هارڤارد و هەوڵ دەدات فێری خوێندکارەکانی بکات چۆن وەسفی خوارزمێکەکان (Algorithms) بکەن.

کێشەکە چی بوو؟ نیشانەکانی بیرکاری بۆ ئەم کارە گونجاو نەبوون. قورس و ناڕوون بوون؛ بۆ سەر کاغەز داڕژابوون، نەک بۆ لۆژیکی کۆمپیوتەر.

بۆیە کارێکی شێتانەی کرد: زمانێکی تایبەت بە خۆی داهێنا. نەک تەنها زمانێکی پڕۆگرامسازی، بەڵکو "نیشانەسازی کەەک" (Notation)؛ واتە ڕێگەیەک بۆ بیرکردنەوە. ناوی نا APL (کورتکراوەی A Programming Language).

ئەم زمانە لە هیچ شتێک نەدەچوو کە پێشتر بینرابێت.

وێنای بکە: یەک دێڕی APL دەیتوانی جێگەی ٥٠ دێڕی زمانێکی وەک FORTRAN بگرێتەوە. یەک هێما دەبووە هۆی "سووڕاندنەوەی هەموو ماتریکسەکە". هێمایەکی تر واتە "کەمکردنەوەی هەموو توخمەکان". بێ لووپ (Loop)، بێ ئیندێکس؛ تەنها پڕۆسێسکردنی داتا بە خاوێنی.

خەڵک پێیان وابوو ئەو شێت بووە.

هێماکان هێندە سەیر بوون، کۆمپانیای IBM ناچار بوو کیبۆردی تایبەتی بۆ دروست بکات. بە ئامێرێکی ئاسایی نەدەتوانرا APL بنووسرێت. پیتە یۆنانیەکان، تیرەکان و ئەو شێوەیانەی وەک بیرکاریەکی نامۆ (Alien math) دەردەکەوتن.

بەڵام ئایڤەرسن لە شتێک تێگەیشتبوو کە کەسی تر لێی تێنەگەیشتبوو: "ئەو زمانەی بەکاری دەهێنیت، شێوازی بیرکردنەوەت دادەڕێژێت."

ئەگەر زمانەکەت ناچارت بکات "لووپ" (Loop) بنووسیت، بە شێوازی لووپ بیر دەکەیتەوە. ئەگەر ڕێگەت بدات بەسەر هەموو "ئەڕەی"یەکاندا کار بکەیت، کێشەکان بە شێوەیەکی تر دەبینیت. ئەو ناوی ئەمەی نا "نیشانەسازی وەک ئامرازێک بۆ بیرکردنەوە".

ئەو ڕاستی دەکرد.

من بۆ ماوەی ٣ ساڵ کۆدم بە جاڤا (Java) دەنووسی پێش ئەوەی بەر شتێکی وەک APL بکەوم. دواتر فێری NumPy بووم. لەناکاو توانیم بنووسم "ئەم دوو ئەڕەیەی کە هەر یەکەیان ملیۆنێک توخمن، لێک بدە" تەنها لە یەک دێڕدا. بێ لووپ، بێ گۆڕدراوی ژمێرەر (Counter variable). تەنها بیرۆکەکە بوو، بە ڕاستەوخۆ دەربڕابوو.

ئەو ساتە مێشکمی دووبارە ڕێکخستەوە. چیتر بیرم لەوە نەدەکردەوە کە "بە ناو هەر یەک لە توخمەکاندا بڕۆم"؛ دەستم کرد بەوەی "هەموو شتەکە پێکەوە بگۆڕم".

ئەمە میراتی ئایڤەرسنە. ئەو تەنها زمانێکی دروست نەکرد، بەڵکو شێوازێکی بینینی دروست کرد.

ئەوەی زۆربەی خەڵک تێبینی ناکەن: هەموو ئامرازە نوێیەکانی زانستی داتا (Data Science) ڕەگیان دەگەڕێتەوە بۆ APL:

یەکەم: MATLAB کارکردن بە ئەرەی لێ وەرگرت.

دووەم: NumPy بیرۆکەی Broadcastingی لێ وەرگرت.

سێیەم: R شێوازی Vectorizationی لێ وەرگرت.

تەنانەت هاوکێشەکانی Excel کە لەسەر مەودای خانەکان کار دەکەن؟ ئەوە DNAی ئایڤەرسنە.

تۆ لە تەواوی ژیانی پیشەیتدا بیرۆکەکانی ئەوت بەکارهێناوە، بەبێ ئەوەی بزانیت.

لە ساڵی ١٩٧٩، ئایڤەرسن خەڵاتی تۆرینگی (Turing Award) بردەوە. وتاری وەرگرتنی خەڵاتەکەی ناوی "نیشانەسازی وەک ئامرازێک بۆ بیرکردنەوە" بوو. ٤٠ لاپەڕە بوو؛ قورس و ئەکادیمی. بەڵام ناوەڕۆکەکەی سادە بوو: ئەو هێمایانەی بۆ دەربڕینی بیرۆکەکان بەکاریان دەهێنین، دیاری دەکەن کە کام بیرۆکەیەمان بۆ دروست دەبێت.

نیشانەسازیی خراپ، نەخشەکان (Patterns) دەشارێتەوە. نیشانەسازی باش، دەریان دەخات.

زۆربەی پڕۆگرامسازان تەرکیز دەخەنە سەر "خوێنرایەوەی" (Readability) کۆدەکە، بەڵام ئایڤەرسن تەرکیزی خستە سەر "بیرکردنەوە". جیاوازییەک هەیە؛ کۆدی خوێنراو ئاسانە بۆ تێگەیشتن دوای ئەوەی دەنووسرێت، بەڵام نیشانەسازیەکانی ئایڤەرسن ئاسان بوون بۆ بیرکردنەوە لە کاتی چارەسەرکردنی کێشەکەدا.

بەشە جێی مشتومڕەکە: زمانە ئەسڵیەکە (APL) تا ڕادەیەک مرد. هێشتا لە کەرتی دارایی و هەندێک سندوقی وەبەرهێناندا بۆ سیستەمە هەستیارەکان بەکاردێت، بەڵام نەبووە زمانێکی باوی جیهانی. هێماکان زۆر سەیر بوون، فێربوونی زۆر گران بوو، کیبۆردەکانیش زۆر گرانبەها بوون.

بەڵام بیرۆکەکان ڕزگاریان بوو. هەر کاتێک دەنووسیت df.groupby().sum() لەبری لووپێکی ئاڵۆز، ئایڤەرسن سەردەکەوێت. هەر کاتێک بیر لە "کارکردن لەسەر هەموو ئەرەیەکە" دەکەیتەوە لەبری "گەڕان بە ناو توخمەکاندا"، ئایڤەرسن سەردەکەوێت. ئەو شێوازی بیرکردنەوەی پڕۆگرامسازانی گۆڕی، زۆربەیان تەنها ناوی ئەو نازانن.

ئەو وانەیەی لە خوێندنەوەی ئایڤەرسنەوە فێری دەبین: ئامرازەکانت زیاتر لەوەی هەستی پێ دەکەیت، شێوازی بیرکردنەوەت دادەڕێژن. ئەگەر تەنها ئەو زمانانە بزانیت کە ناچارت دەکەن "لووپ" بنووسیت، هەموو کێشەیەک وەک لووپ دەبینیت.

زمانێک فێر ببە کە جیاواز بیر بکاتەوە، تەنانەت ئەگەر هەرگیز لە ڕووی پیشەییەوە بەکاری نەهێنیت. مێشکت پێویستی بە نیشانەسازی نوێیە بۆ ئەوەی بیرۆکەی نوێی هەبێت. ئەوە ئەو شتە بوو کە کێن ئایڤەرسن پێی بەخشین.

نەک تەنها APL، نەک تەنها پڕۆگرامسازی ئەرەی، بەڵکو بیرهێنانەوەیەک کە: ئەو شێوازەی بیرۆکەکانی پێ دەردەبڕین، دیاری دەکات کە چ بیرۆکەیەک دەتوانین دەرببڕین.

#AhmadBirdoz #BirdozTech #ژیان٠٠لەگەڵ٠٠تەکنەلۆژیا