شاکارەکەی ساڵی ١٩٧٩ کە فەلسەفەی ژیری دەستکردی گۆڕی: چیرۆکی کتێبی Gödel, Escher, Bach 📚🧠🔥

هەمیشە پێمان وایە کە شۆڕشی ژیری دەستکرد (AI) لەم چەند ساڵەی دواییدا لەدایکبووە، بەڵام کاتێک دەگەڕێینەوە بۆ دواوە، دەبینین بنەما فیکری و فەلسەفیەکانی ئەم زانستە دەیان ساڵ لەمەوبەر داڕێژراون. یەکێک لە گرنگترین و کاریگەرترین سەرچاوە مێژووییەکان لەم بوارەدا، شاکارە ناوازەکەی دۆگلاس هۆفستادتەر (Douglas Hofstadter) ە کە لە ساڵی ١٩٧٩دا بڵاوکرایەوە.

ئەم کتێبە ناوی Gödel, Escher, Bach: An Eternal Golden Braidە و بە کورتکراوەیی بە (GEB) دەناسرێت. کتێبەکە نزیکەی ٧٧٧ لاپەڕەیە و توانی جیهانی زانست و فەلسەفە بهەژێنێت و خەڵاتی جیهانی Pulitzer بباتەوە.

🧩 تێکەڵکردنی سێ جیهانی جیاواز لە یەک چوارچێوەدا هۆفستادتەر لەم کتێبەدا کارێکی سەیری کردووە؛ ئەو هاتووە سێ کەسایەتی مێژوویی لە سێ بواری تەواو جیاوازەوە کۆکردووەتەوە تا وەڵامی یەک پرسیار بداتەوە:

١. کورت گۆدێل (Kurt Gödel): بیرکاریزان و لۆژیکزانی گەورە.

٢. ماورێتس ئێشەر (M. C. Escher): هونەرمەندی شێوەکاری هۆڵەندی، کە بە کێشانی تابلۆ و وێنە فێڵاوییە پێچاوپێچەکان دەناسرێت.

٣. یوھان سباستیان باخ (Johann Sebastian Bach): مۆسیقاژەن و ئاوازدانەری ناوداری ئەڵمانی.

پرسیارە بنەڕەتیەکە چی بوو؟ "چۆن دەکرێت مانا و تێگەیشتن، لە ناو کۆمەڵێک هێما و ڕەمزی بێگیان و بێماناوە سەرهەڵبدات؟"

ئەمە ڕێک ئەو چەمکەیە کە ئەمڕۆ لە جیهانی زانستی داتادا بە "Emergence" (سەرهەڵدان/دەرکەوتن) دەناسرێت، واتە چۆن سیستەمێکی ئاڵۆز لە تێکەڵبوونی چەندین بەشی سادە دروست دەبێت.

🌀 چەمکی "بازنەی سەیر" (Strange Loop) و فەلسەفەی هۆشیاری یەکێک لە گەورەترین داهێنانە فیکریەکانی هۆفستادتەر لەم کتێبەدا، پێشکەشکردنی چەمکی "Strange Loop" بوو. ئەو پێی وایە کە "هۆشیاری مرۆڤ" (Consciousness) لە ئەنجامی حەڵقەیەکی بێکۆتایی سەرچاوە دەگرێت:

• مێشک بیر دەکاتەوە.

• پاشان بیر لە خۆی دەکاتەوە کە خەریکی بیرکردنەوەیە (Self-reference).

• ئەم گەڕانەوە بەردەوامە بۆ سەر خود، وادەکات مرۆڤ هەست بە بوونی خۆی و دەوروبەری بکات.

ئەم بیرۆکە فەلسەفیە، هەرچەندە پێش داهێنانی مۆدێلە زمانیە گەورەکانی وەک گۆگڵ جێمینای و کڵۆد بوو، بەڵام بووە ئیلهامبەخشێکی گەورە بۆ زاناکان تا بیر لە ڕێگاکانی پەرەپێدانی "بیروڕای بەدوایەکداهاتوو" (Recursive Reasoning) لە زانستی کۆمپیوتەردا بکەنەوە.

🥇 پێگەی مێژوویی کتێبەکە لە جیهانی تەکنەلۆژیادا کتێبی GEB لە ناوەندە زانستیەکاندا بە یەکێک لە "سەرچاوەی بنەڕەتیەکانی ژیری دەستکرد" دادەنرێت. کاریگەری ئەم کتێبە بەم شێوازە لە مێژوودا تۆمار کراوە:

• خەڵاتی پۆلیتزەر: لە ساڵی ١٩٨٠ خەڵاتی بەناوبانگی پۆلیتزەری بۆ بەشی کتێبە گشتیە نا-خەیاڵیەکان بەدەستهێنا.

• کاریگەری لەسەر سەرکردەکان: کەسایەتی وەک بێڵ گەیتس و چەندین توێژەری پێشەنگی بواری AI لەژێر کاریگەری قووڵی فیکری ئەم کتێبەدا بوون.

• گرنگی بۆ ئەندازیاران: بۆ هەر گەشەپێدەرێک یان توێژەرێک لە بواری زانستی داتا (Data Science)، ئەم کتێبە وەک باشترین سەرچاوە سەیر دەکات بۆ تێگەیشتن لە فەلسەفەی ڕێکخستنی مۆدێلەکان (Alignment) و چۆنیەتی کارکردنی لۆژیک لە نێوان مرۆڤ و ماشێندا.

📌 پوختەی قسە مێژووی ژیری دەستکرد تەنها لە نووسینی کۆدەکان و دروستکردنی چیپە خێراکانەوە دەست پێناکات، بەڵکو لەو چرکەیەوە دەست پێدەکات کە مرۆڤ هەوڵ دەدات تێبگات "مێشکی خۆی چۆن کار دەکات". کتێبی Gödel, Escher, Bach وەک پردێک وایە لە نێوان بیرکاری و هونەر و کۆمپیوتەردا، و سەلماندی کە فەلسەفەی قووڵ هەمیشە ڕێڕەوی داهێنانە تەکنەلۆژیەکان ڕوون دەکاتەوە.

ئایا پێتانوایە تێگەیشتن لە فەلسەفەی پشت تەکنەلۆژیا و مێژووەکەی، گرنگترە بۆ گەشەپێدەران یان تەنها فێربوونی لایەنە تەکنیکی و کۆدەکان بەسە؟ 🤔👇

چێژی تەکنەلۆژیا لێرەیە 🥰 / سڵاو ڕێزی براتان ئەحمەد بیردۆز 😎💜 / Ahmad Birdoz